Rahibai Soma Popere — Hindistan
Hindistan'ın Maharashtra eyaletindeki Kombhalne köyünde yaşayan çiftçi Rahibai Soma Popere, yerel tohumları ve geleneksel tarım bilgisini koruma çalışmalarıyla tanınıyor. “Tohum Annesi” lakabıyla anılıyor. Çiftçilik deneyimiyle öğrendiği bilgileri başka üreticilerle paylaşan Popere, köyünde bir tohum bankası kurulmasına öncülük etti. Çiftçilerin tohumları ödünç alıp hasat sonrasında daha fazlasını geri vermesine dayanan paylaşım sistemiyle binlerce üreticiye ulaştı. Yerel bitki çeşitlerinin ve yabani sebzelerin korunmasına yaptığı katkılar nedeniyle Hindistan'ın Padma Shri nişanına layık görüldü
Mamta Bhangare — Hindistan
Maharashtra'nın Devgaon köyünden çiftçi Mamta Bhangare, pirinç, fasulye ve yerel sebzelerin 69 farklı yerel çeşidini korumasıyla öne çıkıyor. Organik tarım uygulamalarının yanı sıra yöresinde yetişen yabani sebzelerin üretimi ve değerlendirilmesi konusunda da bilgi sahibi. Çalışmaları, tarımsal biyoçeşitliliğin korunmasına ve yerel bitki çeşitlerinin gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlıyor. Hindistan'da çiftçilere verilen National Genome Saviour Farmer Award ile ödüllendirilen Bhangare, geleneksel üretim bilgisinin korunmasında çiftçilerin üstlenebileceği rolü gösteriyor.
Mary Sakala — Zambiya
Zambiya'nın Mumbwa bölgesinde çiftçilik yapan Mary Sakala, kendi ailesiyle birlikte yaklaşık 20 hektarlık arazisinde üretim yapıyor. Yerel tohumların korunmasını ve küçük ölçekli çiftçilerin kendi üretimleri üzerinde söz sahibi olmasını savunan Sakala, Güney Afrika'daki kırsal kadınları ve küçük üreticileri bir araya getiren Rural Women's Assembly'nin başkanlığını yürütüyor. Çalışmaları; kadınların toprağa erişimi, yerel tohumların kullanımı ve sürdürülebilir tarım yöntemlerinin yaygınlaştırılması gibi konulara odaklanıyor. Sakala'nın hikâyesi, çiftçilik ile kadın üreticilerin haklarını savunma mücadelesinin nasıl bir arada yürütülebileceğini ortaya koyuyor.
Nyengeterai Munyani — Zimbabve
Zimbabve'nin Masvingo bölgesinde yaşayan Nyengeterai Munyani, 70'li yaşlarında ve yedi hektarlık arazisinde küçük taneli tahıllar yetiştiriyor. Ürünlerini zararlılardan ve hastalıklardan korumak için bölgesindeki ağaçların yapraklarından ve kabuklarından yararlanarak doğal uygulamalar geliştiriyor. Örneğin bazı ağaçların yapraklarını ezip suyla karıştırarak bitkilerine uyguluyor; belirli ağaçların yakılmasıyla elde edilen külleri de tarımda kullanıyor. Munyani'nin deneyimi, geleneksel yöntemlerle sürdürülebilir tarımın en iyi örneklerinden.
Vongai Mudzingwa — Zimbabve
Zimbabve'nin Shashe bölgesinde yaşayan Vongai Mudzingwa, yerel tohumları koruyan ve agroekolojik tarım yöntemlerini uygulayan bir çiftçi. Geleneksel mısır tohumları yetiştiriyor; kompost, hayvan gübresi ve çiftlikteki kaynakların yeniden kullanımıyla üretimini sürdürüyor. Tavuk yetiştiriciliği ve balık üretimini de tarımsal faaliyetleriyle birleştiriyor. Mudzingwa, komşularıyla ekim ve hasat dönemlerinde yardımlaşarak üretim yapıyor; kadın çiftçilerin bir araya gelip deneyimlerini ve tohumlarını paylaşmasına katkıda bulunuyor. Kendi anlatımına göre agroekolojik yöntemler, iş yükünü azaltırken topluluk içindeki dayanışmayı da güçlendiriyor.
Irene Mamani — Bolivya
Bolivya'daki Aymara topluluğuyla bağlantılı Irene Mamani, deneyim aktaran bir anlatıcı. Annesinin yaşamını ve bilgi birikimini aktaran Mamani’nin annesi, çocukken eğitim hakkından yoksun bırakılan ve okuma yazma öğrenemeyen bir Aymara kadını. Toprak mülkiyetinin belgelendiği önemli bir anda kendisinden yalnızca parmak izi alınması, kırsal kadınların eğitim ve mülkiyet haklarına erişimde karşılaştığı engelleri ortaya koyuyor. Bu hikâye, kadınların tarımsal bilgiyi kuşaktan kuşağa aktarmasına rağmen toprak ve karar alma süreçlerinde nasıl geri planda bırakılabildiğini anlatıyor. Mamani, kuşaktan kuşağa aktarımın iyi bir örneği.
Charity Mueni Ndivo — Kenya
Kenya'nın Makueni bölgesinde büyüyen çiftçi Charity Mueni Ndivo, yerel tohumları ve geleneksel tarım yöntemlerini büyükannesinden öğrendi. Zaman içinde toprağın verimliliğinin azalması ve yerel bitki çeşitlerinin kaybolması üzerine bu bilgiyi yeniden değerlendirmeye başladı. Atıl durumdaki metal levhalar, sisal bitkisinden elde edilen lifler, şişeler ve su kabakları gibi malzemelerden yararlanarak yerel tohum çeşitlerini saklayabileceği bir tohum bankası oluşturdu. Ndivo'nun girişimi, pahalı altyapı yatırımları olmadan da tarımsal biyoçeşitliliğin korunması için yerel kaynakların kullanılabileceğini gösteriyor. Hikâyesi aynı zamanda büyükannelerden öğrenilen tarım bilgisinin günümüzün üretim sorunlarına nasıl çözüm sağlayabileceğine dikkat çekiyor.
Magdalena Laine — Ekvador
Ekvador'un Cotacachi bölgesinde yaşayan Kichwa topluluğundan Magdalena Laine, And Dağları'na özgü yerel tohum çeşitlerini koruyan bir çiftçi. Kızı Verónica Cumba ile birlikte, chakra adı verilen geleneksel tarım sistemini sürdürüyor. Bu sistem, yerli toplulukların tarımsal bilgi birikimini, yerel bitki çeşitlerini ve gıda üretim geleneklerini bir arada yaşatıyor; 2023'te FAO tarafından Küresel Öneme Sahip Tarımsal Miras Sistemleri arasında tanındı. Laine, yerel mısır çeşitlerinin tohumlarını seçip bir sonraki ekim dönemi için saklıyor. Ailesiyle birlikte yetiştirdiği ürünleri ve hazırladığı geleneksel gıdaları yerel pazarlarda satarak hem geçimini sağlıyor hem de bu mirasın devamına katkıda bulunuyor.
Otgo Dashdorj — Moğolistan
Moğolistan'ın Töv bölgesinde yaşayan Otgo Dashdorj, uzun yıllar göçebe hayvancılıkla uğraştıktan sonra süt üreticiliğine yöneldi. Eşiyle birlikte ineklerini sağarken şarkı söylemesiyle anlatılan hikâyesi, hayvanların davranışlarını ve refahını gözeten günlük çiftçilik pratiklerini de görünür kılıyor. Kuraklık, artan maliyetler ve ağırlaşan kış koşulları geleneksel hayvancılığı zorlaştırırken Dashdorj, daha iyi yem kullanımı, dijital araçlar ve iklim koşullarına uyumlu uygulamalarla üretimini güçlendirmeye çalışıyor. Moğolistan'da bir süt tedarik zincirine katılan üreticilerden biri olan Dashdorj'un deneyimi, değişen iklim koşullarında hayvancılığın nasıl uyarlanabileceğine ilişkin somut bir örnek sunuyor.
Beryl Oletha Seaton — Saint Kitts ve Nevis
Karayipler'deki Saint Kitts ve Nevis'te yaşayan Beryl Oletha Seaton, çocukluğundan beri toprağa duyduğu bağlılığı çiftçilikle sürdüren bir üretici. Tarım, onun için yalnızca geçim kaynağı değil, yaşamının önemli bir parçası hâline gelmiş durumda. Geçirdiği eski bir sakatlık nedeniyle yürümekte zorlandığı ve daha sonra işini kaybettiği dönemde, en büyük kaygılarından biri sevdiği topraklardan uzak kalmak oldu. Bunun üzerine çiftçiliği tamamen bırakmak yerine, mevcut koşullarda neler yapabileceğine odaklandı. Fiziksel engeller ve ekonomik zorluklar ile mücadele etti ama tarımı bırakmadı.
Binita Lamichhane Sharma — Nepal
Nepal'in Ilam bölgesindeki çay üretim topluluğunda çalışan Binita Lamichhane Sharma, bir çay kooperatifinde teknisyen olarak kadın çay toplayıcılarıyla birlikte çalışıyor. Başlangıçta eğitim çalışmalarına mesafeli yaklaşan kadınlarla güven ilişkisi kurmak için önce onları dinlemeyi ve yerel deneyimlerini anlamayı önemsedi. Zamanla kadınların eğitim oturumlarına katılımı arttı; üreticiler kendi bilgilerini paylaşmaya ve kooperatifin karar süreçlerinde daha fazla söz sahibi olmaya başladı. Sharma'nın çalışması, tarımda fark yaratmanın yalnızca tarlada üretim yapmakla sınırlı olmadığını; üreticilerin bilgisini güçlendirmek, eğitim fırsatlarını artırmak ve kadınların kolektif kararlara katılımını desteklemekle de mümkün olduğunu gösteriyor.
Kaynaklar: FAO. https://www.fao.org/woman-farmer-2026/stories/, African Food Systems. https://africanfoodsystems.org/. ZAAB. https://zambianagroecology.org/
