Yaşlanma genellikle gri saçlardan ve kırışıklıklardan hafıza kaybına kadar tanıdık şekillerde kendini gösterir. Bu durum, uzun zamandır tartışılan bir bilimsel soruyu gündeme getirmiştir: Bu değişikliklerden bazılarının yavaşlatılması, önlenmesi veya hatta tersine çevrilmesi mümkün müdür?
Xi'an Jiaotong-Liverpool Üniversitesi, Stanford Üniversitesi, Şanghay Jiao Tong Üniversitesi ve Çin Bilimler Akademisi Üniversitesi'nden bir grup bilim insanının katıldığı bir araştırma, ilgi çekici bir olasılığa işaret ediyor. Yaşlı farelerle yapılan deneylerde, araştırmacılar, deniz hıyarı olarak bilinen Ascidiacea ile ilişkili bileşikler içeren besin takviyelerinin, yaşlanmayla bağlantılı çeşitli belirtileri tersine çevirdiğini buldu.
Kore ve Japonya’da tüketiliyor
Deniz hıyarları, Kore ve Japonya dahil olmak üzere Asya'nın bazı bölgelerinde tüketilen deniz hayvanlarıdır. Çiğ olarak yenebilirler ve plazmalojen adı verilen bileşikler açısından zengindirler. Plazmalojenler, hücre zarlarının önemli bir parçasını oluşturan bir tür lipit veya yağ molekülüdür. İnsan vücudunda doğal olarak bulunurlar ve özellikle beyin, kalp ve bağışıklık hücrelerinde bol miktarda bulunurlar. Seviyeleri yaş ilerledikçe azalma eğilimindedir.
Alzheimer ve Parkinson hastalıkları da dahil olmak üzere çeşitli nörodejeneratif hastalıklarda plazmalojen seviyelerinde azalma gözlemlenmiştir. Bu bağlantı, araştırmacıları plazmalojenleri eski haline getirmenin beyni yaşlanmayla ilişkili bazı değişikliklerden korumaya yardımcı olup olamayacağını araştırmaya yöneltmiştir.
Bu olasılığı araştırmak için ekip, yaşlı farelerin beslenme planına plazmalojenler ekledi ve takviyelerin hem davranışlarını hem de vücutlarını nasıl etkilediğini inceledi. Sonuçlar oldukça etkileyici oldu. Beslenmesine plazmalojenler eklenen farelerin öğrenme yeteneklerinde önemli gelişmeler yaşandı. Ayrıca farelerde gözle görülür fiziksel değişiklikler de oldu. Araştırmacılara göre, bu çalışma plazmalojenlerin yaşlanan beyni nasıl etkileyebileceğine dair ilk ayrıntılı incelemeyi sunuyor.
Yaşlanan beyinde bağlantıları yeniden kurmak
Sinapslar yaşamın erken dönemlerinde oldukça uyarlanabilir özelliktedir. Genellikle nöral plastisite olarak adlandırılan bu değişim ve yeni bağlantılar oluşturma yeteneği, beynin yeni bilgiler ve beceriler öğrenmesine yardımcı olur. Yaş ilerledikçe sinapsların sayısı azalabilir ve etkinlikleri düşebilir. Benzer bir bozulma nörodejeneratif hastalıklarla da ilişkilidir ve bilişsel yeteneklerin azalmasına katkıda bulunabilir.
Araştırmacılar, plazmalojen verilen farelerde daha fazla sinaps bulunduğunu ve bu sinapsların, tedavi edilmemiş yaşlı farelerdeki sinapslara kıyasla daha iyi durumda olduğunu tespit ettiler. Sinapslar, sinir hücrelerinin iletişim kurduğu minik bağlantı noktalarıdır. Sinyallerin sinir ağları üzerinden geçmesine olanak sağlarlar ve öğrenme, hafıza ve diğer birçok beyin fonksiyonu için hayati öneme sahiptirler. Araştırmacılar ayrıca gruplar arasında önemli bir fark daha tespit ettiler: Plazmalojen alan farelerde beyindeki iltihaplanma önemli ölçüde daha düşüktü. Plazmalojenle tedavi edilen farelerde görülen iltihaplanmadaki azalma, bu farelerin öğrenme ve hafıza testlerinde neden daha iyi performans gösterdiklerini açıklamaya yardımcı olabilir.
Plazmalojenler insanlara fayda sağlayabilir mi?
Bulgular ilgi çekici, ancak hayvan modeli üzerinden elde edildi. Farelerde gözlemlenen iyileşmeler, deniz hıyarı yemenin veya plazmalojen takviyesi almanın insanlarda yaşlanmayı tersine çevireceği anlamına gelmez. İnsanlarda benzer etkilerin olup olmadığını, hangi dozların etkili olabileceğini ve uzun süreli takviyenin güvenli olup olmadığını belirlemek için ek araştırmalara ihtiyaç duyulacaktır.
Yine de sonuçlar alışılmadık bir olasılığı gündeme getiriyor. Yenilebilir bir deniz hayvanında bulunan bir bileşik, bilim insanlarına yaşlanmanın beyni nasıl etkilediğini ve bu değişikliklerin bazılarının sonunda tersine çevrilip çevrilemeyeceğini araştırmak için yeni bir yol sunabilir.
Türkiye’de deniz hıyarı
Zengin besin içerikleri nedeniyle bin yılı aşkın süredir Asya ülkelerinde gıda olarak tüketilen deniz hıyarlarının kozmetik ve tıp alanında talep gördüğü biliniyor. Türkiye’de tüketilmeyen deniz hıyarları, dondurulmuş, kurutulmuş ve tuzlanmış olarak işlendikten sonra çoğunlukla Asya ülkelerine ihraç edilmektedir. Türkiye’de deniz hıyarı avcılığına yalnızca Ege Bölgesi kıyılarında izin verilmektedir. Bölgede avcılık yapılabilmesi için özel avcılık izin belgesi almak ve yalnızca dalma yöntemiyle avlamak kaydıyla izin verilmektedir. Ege Denizi deniz hıyarı balıkçılığı açısından iki alt bölgeye ayrılmış olup dört yılda bir çıkartılan yasal düzenlemede bölgelerden biri stokların iyileşmesi için avcılığa kapatılmaktadır.
Referanslar
Xi'an Jiaotong-Liverpool University. “Stanford scientists discover a seafood that can reverse signs of aging”. Şuradan alındı: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/09/260902234518.htm (04.09.2026).
Hakkı Dereli, Mehmet Aydın. “Bölüm 3 Türkiye'de Deniz Hıyarı Balıkçılığı Ve Yönetimi”.
