Kızımın bu yıl ilkokula başlayacak olması, “Acaba okula nasıl alışacak, benden ayrılmakta zorlanacak mı, arkadaş ilişkileri nasıl olacak?” gibi pek çok soruyu da beraberinde getirdi. Bu soruların yalnızca benim değil, okula başlayacak çocuğu olan pek çok ebeveynin ortak kaygısı olduğunu düşünerek, Klinik Psikolog Tuğçe R. Tuncel Dursun ile çocukların okul başlangıç sürecini konuştuk.
Çocuğum ayrılmakta zorlanırsa ve çekirgen davranırsa nasıl davranmalıyız? Hangi çözümler bu sorunu azaltabilir ya da ortadan kaldırabilir?
İlkokula başlangıç, çocuk açısından yalnızca yeni bir eğitim ortamına girmek değil; ebeveyninden fiziksel olarak ayrılmak, yeni yetişkinlerle ilişki kurmak, akran grubuna dahil olmak ve kendi sorumluluklarını daha fazla üstlenmek anlamına gelen önemli bir gelişimsel geçiştir. Bu nedenle özellikle çekingen veya ebeveynine daha fazla ihtiyaç duyan, güven sorunu yaşayan çocuklarda ayrılma sırasında zorlanma görülebilir.
Burada en önemli nokta, çocuğun kaygısını yok saymadan görebilmek ancak kaygının çocuğun davranışlarını yönetmesine de izin vermemektir. “Korkacak hiçbir şey yok”, “Artık büyüdün, ağlama” gibi cümlelerle konuşmak çocuğa duygularının anlaşılmadığını hissettirerek daha çok kaygılanmasına neden olabilir. Bunun yerine hem duyguyu kabul eden hem de güven veren bir yaklaşım daha sağlıklıdır.
Ayrılıkları mümkün olduğunca kısa, net ve öngörülebilir tutmak önemlidir. Uzun vedalaşmalar, tekrar tekrar geri dönmek veya gizlice uzaklaşmak çocuğun kaygısını artırabilir. Evde okul rutini önceden konuşulabilir; sabah nasıl hazırlanacağı, okula nasıl gidileceği ve ebeveynin ne zaman geri geleceği çocuğun anlayabileceği şekilde anlatılabilir. Ayrıca çocuğun bağımsızlık becerilerini okul başlamadan önce küçük adımlarla desteklemek faydalıdır. Kıyafetlerini seçmek, çantasını hazırlamak, eşyalarını düzenlemek gibi küçük sorumluluklar çocuğun “Ben bunu yapabilirim” duygusunu güçlendirir. Eğer ayrılma güçlüğü uzun süre devam ediyor, çocuğun okula devamını belirgin biçimde etkiliyor veya yoğun fiziksel ve duygusal belirtiler ortaya çıkıyorsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından destek almak uygun olacaktır.
Ayrılık kaygısı ile gerçekten okula gitmek istememesini nasıl ayırt edebiliriz? Hangi belirtiler bize yol gösterir?
Bu ayrımı yaparken çocuğun yalnızca “Okula gitmek istemiyorum” demesine bakmak yeterli değildir. Davranışın ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı ve okul ortamında çocuğun nasıl davrandığı birlikte değerlendirilmelidir. Ayrılık kaygısı söz konusu olduğunda çocuk çoğunlukla ebeveynden ayrılma anına odaklanır. Sabah evden çıkarken ağlama, ebeveyne yapışma, tekrar tekrar “Ne zaman geleceksin?” diye sorma veya ebeveynin başına kötü bir şey geleceğinden endişe etme gibi belirtiler görülebilir. Bazı çocuklarda karın ağrısı, baş ağrısı, mide bulantısı gibi fiziksel yakınmalar da eşlik edebilir. Buna karşılık çocuğun okul ortamında belirli bir kişi, olay veya durumla ilgili sürekli ve belirgin bir rahatsızlık yaşaması; bir arkadaşından korkması, öğretmeniyle ilgili yoğun kaygı yaşaması, dışlanma veya zorbalık deneyimi yaşaması ya da akademik olarak kendisini aşırı yetersiz hissetmesi farklı bir değerlendirmeyi gerektirebilir.
Burada ebeveynin sorgulayıcı bir yaklaşım yerine açık uçlu sorular sorması önemlidir. “Okulda ne oldu?” yerine “Okula gittiğinde en zor gelen zaman hangisi?”, “Teneffüslerde kendini nasıl hissediyorsun?”, “Okulda kendini en rahat hissettiğin yer neresi?” gibi sorular daha fazla bilgi sağlayabilir. Belirtiler süreklilik gösteriyor, çocuğun okul devamlılığını veya günlük işlevselliğini bozuyorsa profesyonel değerlendirme almak gerekir. Burada amaç çocuğa bir etiket koymak değil, yaşadığı güçlüğün kaynağını doğru anlayabilmektir.
Bir arkadaşının onu dışlaması, oyuna almaması veya üzmesi durumunda ne zaman müdahale etmeliyiz? Bu konuda onunla nasıl iletişim kurmalıyız?
Çocukların akran ilişkilerinde zaman zaman anlaşmazlık yaşaması gelişimin doğal bir parçasıdır. Her akran çatışmasında yetişkinin hemen müdahale etmesi, çocuğun kendi sosyal sorunlarını çözme becerisi engelleyebilir. Ancak bu, çocuğun yaşadığı her şeyi kendi başına çözmesi gerektiği anlamına da gelmez. Öncelikle yaşanan olayın niteliğine bakılmalıdır. Tek seferlik bir oyuna alınmama ile sistematik dışlanma, tehdit, fiziksel şiddet, aşağılanma veya zorbalık aynı şekilde değerlendirilmemelidir.
Çocuğa öncelikle “Sen ne hissettin?”, “Sonra ne yaptın?”, “Sence başka ne yapabilirdin?” gibi sorular yöneltilebilir. Böylece çocuk hem duygusunu tanımayı hem de alternatif çözüm üretmeyi öğrenir. Ancak olay tekrarlıyorsa, çocuk belirgin biçimde korkuyor veya okula gitmek istemiyorsa, fiziksel ya da psikolojik zarar söz konusuysa yetişkinlerin devreye girmesi gerekir. Böyle durumlarda çocuğun yanında durmak ve okul ile iş birliği yapmak önemlidir. Çocuğa “Sen de karşılık verseydin” veya “Neden kendini savunmadın?” demek yerine “Yaşadığın şey önemli, bunu birlikte çözebiliriz” mesajı verilmesi çocuğun güven duygusunu destekler.
Kendi içinde çatışma yaşadığında kendi başına çözebilmesi için ona hangi becerileri kazandırabiliriz?
Çocuğun her problemi ebeveyn tarafından çözülürse çocuk zamanla sorun karşısında dışarıdan bir yetişkinin müdahalesini bekleyebilir. Bu nedenle amaç çocuğu problemlerden tamamen korumak değil, problem çözme kapasitesini geliştirmektir. Çocuğa öncelikle duygusunu fark etmeyi öğretmek gerekir: “Şu anda kızgın mıyım, üzgün müyüm, korkuyor muyum?” Ardından problemin ne olduğunu tanımlaması ve birkaç farklı çözüm düşünmesi desteklenebilir. Örneğin; bir arkadaşı oyuncağını aldığında ebeveyn doğrudan müdahale etmek yerine “Sence ona ne söyleyebilirsin?” diye sorabilir. Çocukla birlikte “Ben bununla oynuyordum, bitirdiğimde sana verebilirim” gibi alternatif ifadeler çalışılabilir. Burada çocuklara kazandırılması gereken temel beceriler arasında duygu farkındalığı, kendini ifade etme, sınır koyma, yardım isteme, alternatif çözüm üretme ve gerektiğinde bir yetişkine başvurma becerileri bulunmaktadır. Çocuğun kendi başına çözmesi her zaman “tek başına mücadele etmesi” anlamına gelmez. Yardım istemenin de önemli bir problem çözme becerisi olduğunu özellikle vurgulamak gerekir.
Okulda yaşadığı bir problemi anlatması için nasıl bir iletişim kurmalıyız?
Çocuğun yaşadığı problemleri anlatabilmesi için öncelikle ebeveynin güvenli bir iletişim alanı oluşturması gerekir. Çocuk bir sorun anlattığında ilk tepki çok önemlidir. “Ben sana demiştim”, “Sen ne yaptın da böyle oldu?”, “Öğretmenin neden böyle yapmış?” gibi suçlayıcı veya hızlı tepki veren bir yaklaşım, çocuğun bir sonraki problemi anlatmaktan kaçınmasına neden olabilir. Bunun yerine önce dinlemek ve anlamaya çalışmak gerekir. “Bunu benimle paylaştığın için teşekkür ederim”, “Bunu yaşamak senin için zor olmuş olabilir”, “İstersen birlikte ne yapabileceğimize bakalım” gibi ifadeler çocuğun yardım isteme davranışını güçlendirir. Ayrıca çocuk konuşmak istemediğinde ısrar etmek de doğru değildir. Bazen çocuk olayın hemen ardından değil, oyun oynarken, uyku öncesinde veya başka bir sakin anda konuşmaya daha hazır olabilir.
Ebeveynin görevi her anlatılan olayda hemen çözüm üretmekten önce çocuğun yanında olduğunu hissettirmektir. Çocuk “Bir problem yaşadığımda anneme/babama anlatabilirim ve beni dinler” duygusunu kazanırsa ilerleyen yaşlarda da yardım arama davranışının daha sağlıklı gelişmesi beklenir.
Okuldan geldiğinde ona her gün hangi soruları sormak daha sağlıklı? “Bugün ne yaptın?”, “Bugün nasıl geçti?” yerine nasıl bir iletişim kurabiliriz?
“Bugün nasıldı?” sorusu aslında iyi niyetli olsa da çocuk için oldukça geniş ve cevaplaması zor bir soru olabilir. Özellikle küçük yaşlarda çocuk günün tamamını organize ederek anlatmakta zorlanabilir. Bu nedenle daha somut ve açık uçlu sorular kullanılabilir.
Örneğin:
“Bugün seni en çok güldüren şey neydi?”
“Bugün zorlandığın bir şey oldu mu?”
“Teneffüste kiminle oynadın?”
“Bugün yeni öğrendiğin bir şey var mı?”
“Bugün öğretmeninden duyduğun ve aklında kalan bir şey ne?”
“Bugün kendinle gurur duyduğun bir şey oldu mu?”
“Bugün bir arkadaşına yardım ettin mi veya biri sana yardım etti mi?”
“Yarın okulda olsa güzel olur dediğin bir şey var mı?”
Ancak burada da her gün mutlaka ayrıntılı bir okul sorgulaması yapmak gerekmiyor. Bazen çocuk eve geldiğinde yalnızca dinlenmek veya oyun oynamak isteyebilir. Asıl hedef, çocuğun ebeveyniyle iletişim kurabileceği düzenli ve güvenli bir ilişki oluşturmaktır. Çocuk konuşmaya zorlanmadan, ebeveynin ulaşılabilir olduğunu bilmelidir.
Duygularını bastırmadan ama sorunlar karşısında da kolayca pes etmeden yetişmesi için neler yapabiliriz?
Çocukların güçlü olması, hiç ağlamamaları veya üzülmemeleri anlamına gelmez. Psikolojik dayanıklılık; zor duyguları hiç yaşamamak değil, bu duygularla başa çıkmayı öğrenebilmektir.
Bu nedenle “Ağlama”, “Korkma”, “Bunda üzülecek ne var?” gibi ifadeler yerine çocuğun duygusuna alan açmak gerekir. “Üzgün olduğunu görüyorum. Biraz ağlamak isteyebilirsin. Hazır olduğunda birlikte ne yapabileceğimize bakabiliriz” demek hem duyguyu kabul eder hem de çocuğun problem çözme kapasitesini destekler. Aynı zamanda çocuğun karşılaştığı her güçlükte hemen yetişkinin müdahale etmesi de doğru değildir. Yaşına uygun zorluklarla karşılaşmasına, hata yapmasına ve yeniden denemesine izin vermek gerekir.
Burada ebeveynin kullanabileceği önemli mesajlardan biri “Başarısız oldun” yerine “Bu sefer istediğin gibi olmadı; başka nasıl deneyebiliriz?” yaklaşımıdır. Çocukların dayanıklılığı büyük ölçüde deneyim yoluyla gelişir. Sevildiğini ve güvende olduğunu hisseden, hata yaptığında değersizleştirilmeyen ve gerektiğinde destek alabileceğini bilen çocukların zorluklarla baş etme becerileri daha sağlıklı şekilde gelişebilir.
Okuma-yazma veya matematik konusunda yaşıtlarından geride olduğunu düşünürse ona nasıl yaklaşmalıyız?
İlkokula başlayan çocukların öğrenme hızları birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle çocuğu sürekli yaşıtlarıyla karşılaştırmak yerine kendi gelişim sürecini takip etmek daha sağlıklıdır.
Çocuğun “Ben yapamıyorum”, “Herkes benden daha iyi” gibi ifadeler kullanması halinde hemen çözüm üretmeye çalışmak yerine öncelikle yaşadığı duyguyu anlamak gerekir. “Sen bunu yapamadığın için üzülmüşün” demek, ardından “Birlikte hangi kısmın zor geldiğine bakalım” şeklinde ilerlemek çocuğun problem çözme becerisini destekler. Özellikle “Bak arkadaşın ne kadar güzel okuyor” veya “Senin yaşında kardeşin bunu yapıyordu” gibi karşılaştırmalardan kaçınmak gerekir. Çünkü bu tür ifadeler akademik güçlüğün yanında yetersizlik duygusunu da pekiştirebilir.
Çocuğun hatalarını başarısızlık olarak değil, öğrenme sürecinin doğal bir parçası olarak görmesine yardımcı olmak önemlidir. “Henüz yapamıyorum” düşüncesi, “Hiç yapamıyorum” düşüncesine göre çocuğun öğrenme sürecine daha yapıcı yaklaşmasını sağlar. Bununla birlikte ebeveynin tek başına değerlendirme yaparak “çocuğum geride” ya da “öğrenme problemi var” sonucuna ulaşmaması gerekir. Öğretmenin gözlemleri, çocuğun sınıf içindeki performansı ve gerektiğinde uzman değerlendirmesi birlikte ele alınmalıdır.
Çocuğum anlattığı bir olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığını veya çocuğun olayı kendi bakış açısından farklı yorumlayıp yorumlamadığını nasıl anlayabiliriz? Özellikle bu yaşta çocukların anlatımlarını değerlendirirken nelere dikkat etmeliyiz?
Çocukların olayları yetişkinler gibi değerlendirmediğini öncelikle kabul etmek gerekir. Özellikle ilkokul çağındaki çocuklar yaşadıkları olayları kendi duyguları, dikkatleri ve gelişimsel özellikleri doğrultusunda hatırlayabilir ve yorumlayabilirler. Bu nedenle çocuğun anlattığı bir olay için hemen “Kesinlikle böyle olmuştur” veya “Bunu yanlış anlamış” şeklinde bir sonuca varmak doğru değildir. Ebeveyn öncelikle çocuğu sakin biçimde dinlemeli ve anlatılanı değiştirecek yönlendirici sorulardan kaçınmalıdır. Örneğin “Öğretmenin sana bağırdı, değil mi?” şeklinde bir soru çocuğun anlatımını etkileyebilir. Bunun yerine “Bana ne olduğunu anlatır mısın?” gibi açık uçlu bir soru tercih edilmelidir.
Çocuğun duygusu ile olayın nesnel gerçekliğini birbirinden ayırmak da önemlidir. Çocuk bir olayı yanlış yorumlamış olabilir; ancak o olay karşısında yaşadığı korku, üzüntü veya kırgınlık yine de gerçektir. Örneğin; “Arkadaşım beni sevmiyor” diyen bir çocuğa doğrudan “Hayır, öyle değildir” demek yerine “Sana bunu düşündüren ne oldu?” diye sormak daha sağlıklıdır. Özellikle fiziksel şiddet, cinsel istismar, ciddi zorbalık, tehdit veya çocuğun güvenliğiyle ilgili bir durumdan söz ediliyorsa ebeveynin kendi başına olayın doğruluğunu araştırmaya veya çocuğu tekrar tekrar sorgulamaya çalışması yerine, uygun profesyonel ve kurumsal destek mekanizmalarından yararlanması gerekir. Buradaki temel ilke çocuğu sorgulamak değil, çocuğun kendisini güvende hissederek anlatabilmesini sağlamak ve gerektiğinde doğru kaynaklardan değerlendirme almaktır.
Ebeveynler olarak bu süreçte farkında olmadan neyi yanlış yapabiliriz?
Ebeveynler özellikle okul başlangıcı döneminde çocuklarının zorlanmaması için çok fazla müdahalede bulunabiliyor. Burada en sık karşılaşılan durum, çocuğun yaşadığı her problemi hemen çözmeye çalışmak veya çocuğun yerine konuşmak olabilir. Bir diğer önemli nokta ise kaygının çocuğa aktarılmasıdır. Ebeveyn çocuğun okula başlaması konusunda çok endişeliyse, çocuk bunu doğrudan söylenmese bile davranışlardan ve beden dilinden fark edebilir. Ayrıca çocuğu sürekli akademik performansı üzerinden değerlendirmek, yaşıtlarıyla kıyaslamak, “Sen artık büyüdün” diyerek duygularını bastırmasını istemek veya okulda yaşadığı her olayı ayrıntılı biçimde sorgulamak da iletişimi zorlaştırabilir. Bunun yanında ebeveynin kendi beklentilerini çocuğun ihtiyaçlarının önüne koymaması önemlidir. Her çocuk okula aynı hızda uyum sağlamaz. Bazı çocuklar hızlı şekilde sosyalleşirken bazı çocukların gözlem yaparak ve daha yavaş ilerleyerek ilişki kurması mümkündür. Dolayısıyla ebeveyn için en sağlıklı tutum; ne aşırı koruyucu ne de aşırı müdahaleci olmak, çocuğun ihtiyacı olduğunda destek vermek ve ihtiyaç olmadığında kendi deneyimini yaşamasına alan açmaktır. Ve belki de en önemlisi, ebeveynin kendisini sürekli “Acaba yanlış mı yapıyorum?” diye değerlendirmemesidir. Çocuk yetiştirmek kusursuz davranmayı gerektirmez. Önemli olan ilişkiyi onarabilmek, çocuğu dinleyebilmek ve gerektiğinde yaklaşımını değiştirebilmektir.
Çocuğun mizacını ve karakterini dikkate aldığımızda, okula başlangıç sürecinde özellikle hangi noktalara dikkat etmeliyiz?
Bazı çocuklar yeni ortamlara daha yavaş adapte olur, önce gözlemler, güven hissettikten sonra ilişki kurar. Bu durum çocuğun mizacının bir parçası olabilir. Bu nedenle çocuğu “çekingen”, “utangaç”, “hassas” şeklinde sürekli etiketlemek yerine onun güçlü taraflarını da görünür kılmak gerekir. Örneğin; gözlem gücü, empati becerisi, dikkatli olması, duyarlı olması veya ilişkilerde seçici davranması desteklenebilir.
Okula başlangıçta bu çocuklara biraz daha fazla hazırlık ve öngörülebilirlik sağlamak yararlı olabilir. Okul ortamını önceden görmek, öğretmeniyle tanışmak, sınıfın nasıl olduğunu konuşmak ve okulda karşılaşabileceği günlük durumları oyun yoluyla canlandırmak çocuğun belirsizlikle ilgili kaygısını azaltabilir. Aynı zamanda çocuğu zorla sosyalleştirmeye çalışmak yerine küçük adımlar atması teşvik edilmelidir. “Hadi git arkadaşlarına katıl” demek yerine “İstersen önce arkadaşlarının oyununu izleyebiliriz, sonra birlikte oyuna nasıl katılabileceğini düşünebiliriz” yaklaşımı daha destekleyicidir. Burada temel hedef çocuğun mizacını değiştirmek değil, kendi mizacıyla birlikte okul ortamında işlevsel ve güvenli biçimde hareket edebilmesini desteklemektir.
Son olarak ebeveynlerin şu mesajı çocuklarına verebilmesi çok değerlidir: “Her şeyi hemen yapmak zorunda değilsin. Zorlandığında bana anlatabilirsin. Bazı şeyleri kendin deneyebilirsin, bazı şeylerde ise yardım isteyebilirsin. Ben senin yanında olacağım.” Son olarak okula başlangıç sürecinde çocuğun ihtiyaç duyduğu en temel şey; kusursuz olması değil, güvende olduğunu, duyulduğunu ve hata yaptığında da değerinin değişmediğini hissetmesidir.
Okula başlayan çocuklar için olumlamalar
Okula uyum süreci ruh sağlığını etkiliyor
