Duygularımızla baş etmeyi, sakinleşmeyi ve güvenli bağ kurmayı tek başımıza değil kurduğumuz ilişkiler içinde öğreniyoruz. "Ko-regülasyon" (birlikte düzenleme) olarak adlandırılan kavram ise yalnızca çocukların öz düzenleme becerisi kazanmasında değil, yetişkinlikteki tüm yakın ilişkilerimizde de hayati bir rol oynuyor. Peki, zor anlarda kendi sinir sistemimizi korurken karşımızdakine nasıl güvenli bir liman olabiliriz? Ko-regülasyon yanlış anlaşıldığında ne gibi hatalara düşüyoruz ve bu süreç sadece olumsuz duyguları yatıştırmaktan mı ibaret? Tüm bu soruları ve duygu düzenlemenin derinliklerini Çocuk ve Ergen Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Özlem Hekim ile konuştuk.
Ko regülasyon nedir ve neden önemlidir?
Ko regülasyon, kişinin kendi duygularını düzenlemekte zorlandığı anlarda, başka bir kişinin güven veren varlığı ve desteğiyle yeniden dengeye ulaşmasına yardımcı olmasıdır. Çocuklar için ko-regülasyon, çocukların duygularını ve davranışlarını yönetmeyi öğrenmesi için güvenilir bir yetişkin tarafından sağlanan sıcak ve destekleyici bir etkileşim sürecidir. Aslında bu, hayatın çok erken dönemlerinde başlayan bir süreç. Bir bebek acıktığında, korktuğunda ya da huzursuz olduğunda onu sakinleştiren, yanında olan bir yetişkin vardır. Çocuk, zamanla bu deneyimleri içselleştirerek kendi duygularını düzenlemeyi öğrenir. Çocuklar duygularını düzenlemeyi yalnızca kendilerine söylenenlerle değil, ilişkiler içinde yaşayarak öğrenirler. Kendilerini güvende hissettikleri, anlaşıldıkları ve duygularına eşlik edildiği ilişkiler bu açıdan çok kıymetlidir. Ko-regülasyon yalnızca çocuğu sakinleştirmek değil; aynı zamanda çocuğun ileride kendi duygularını düzenleyebilmesinin (öz düzenleme) temelini oluşturan ilişkisel bir öğrenme sürecidir.
Çocuğumuz yoğun öfke yaşarken kendi sinir sistemimizi nasıl düzenleyebiliriz?
Çocuğun yoğun öfkesi karşısında ebeveynin de kaygılanması, öfkelenmesi veya çaresiz hissetmesi son derece insani bir tepkidir. Çocuğun duygusal yoğunluğu ebeveynin sinir sistemini de etkileyebilir. Bu nedenle ko regülasyonun ilk adımı, yetişkinin kendi duygusal durumunu fark etmesidir. Böyle anlarda önce kendimize bakmamız gerekiyor. “Ben şu anda ne hissediyorum?”, “Sesim yükseliyor mu?”, “Bedenim geriliyor mu?” Bunları fark etmek, tepkimizi kontrol edebilmemiz açısından önemli. Kendi sinir sistemimiz alarm durumundayken çocuğumuza ‘Sakin ol’ demek çoğu zaman yeterli olmaz. Çocuk, söylediklerimiz kadar ses tonumuzu, yüz ifademizi ve beden dilimizi de algılar. Böyle anlarda kısa bir duraklama yapmak, nefesi yavaşlatmak, ses tonumuzu alçaltmak ve gerektiğinde kısa bir mola verip yeniden ilişkiye dönmek önemlidir. Burada amaç ebeveynin hiç öfkelenmemesi değil; zorlandığını fark edebilmesi, kendini yeniden düzenleyebilmesi ve gerektiğinde ilişkiyi onarabilmesidir. Elbette her zaman sakin kalamayabiliriz. Önemli olan, zorlandığımızı fark etmek ve gerektiğinde yeniden ilişki kurabilmek. Çocuğumuzun bizden kusursuz bir ebeveynlik görmesine değil, yeterince güvenli ve tutarlı bir ilişki içinde büyümesine ihtiyacı vardır.
Ko regülasyon yalnızca ebeveyn-çocuk ilişkisine mi özgüdür?
Hayır, ko-regülasyon hayatımız boyunca devam eder. Eşimizle, arkadaşlarımızla, iş arkadaşlarımızla ve hatta bazen hiç tanımadığımız biriyle kurduğumuz ilişkide bile bu süreci yaşayabiliriz. Örneğin, zor bir gün geçiren bir arkadaşımızı dikkatle dinlemek, hemen çözüm önermek yerine onun duygusunu anlamaya çalışmak düzenleyici olabilir. İş yerinde de birbirimizi dinlediğimiz, kendimizi güvende hissettiğimiz ilişkiler stresle baş etmemizi kolaylaştırır. Bazen bir şey söylememize bile gerek yoktur. Birinin yanında olduğumuzu hissettirmek, sakin bir ses tonu ya da anlayışlı bir bakış da destekleyici olabilir.
Ko regülasyon yanlış anlaşıldığında veya hatalı uygulandığında ne olur?
Burada önemli bir ayrım var: Ko-regülasyon, çocuğun her istediğini yapmak ya da onun karşılaştığı bütün zorlukları ortadan kaldırmak değildir. Çocuğum üzülmesin, öfkelenmesin ya da hayal kırıklığı yaşamasın diye sürekli korumaya çalışırsak, kendi duygularıyla baş etmeyi öğrenmesi için gereken fırsatları da kısıtlayabiliriz. Çocuğun duygusunu anlamakla her davranışını kabul etmek aynı şey değildir. Örneğin, ‘Çok öfkelendiğini anlıyorum ama vurmak doğru değil. Sana yardımcı olmak için buradayım’ diyebiliriz. Çocuğun duygusuna alan açarken sınırlarımızı da korumalıyız. Amacımız onun her zorlandığında bize bağımlı olması değil, zamanla kendi duygularını düzenleyebilecek becerileri kazanmasıdır.
Günlük yaşamda kendi duygu regülasyonumuz ve çevremizdekilere güvenli bir liman olmak için neler yapabiliriz?
Öncelikle kendimizi tanımamız gerekiyor. Hangi durumlarda daha çabuk geriliyoruz? Öfkelendiğimizde bedenimizde neler oluyor? Nefesimiz mi hızlanıyor, sesimiz mi yükseliyor, kaslarımız mı geriliyor, sabrımız mı azalıyor? Bu işaretleri fark etmek, kendimizi düzenleyebilmemizin ilk adımı. Gün içinde kısa molalar vermek, nefesimizi yavaşlatmak, biraz hareket etmek ve ihtiyaç duyduğumuzda destek istemek bize yardımcı olabilir. Uyku, beslenme, hareket ve dinlenme gibi temel ihtiyaçlarımızı gözetmek de duygusal dayanıklılığımızı destekler. Başkalarına destek olurken hemen çözüm bulmaya çalışmak yerine onları dinlemek, anlamak ve ihtiyaçlarını sormak önemli. Bazen ‘Seni dinliyorum’, ‘Bu gerçekten zor olmalı’ demek, karşımızdaki kişinin, kendisini görülmüş ve anlaşılmış hissetmesine yardımcı olabilir.
Ko-regülasyon bize şunu hatırlatıyor: Duygularımızı düzenlemeyi ilişkiler içinde öğreniriz ve yine ilişkiler içinde güçlendiririz. Bir çocuğun öfkesini hemen ortadan kaldırmak zorunda değiliz. Bazen onun yanında kalabilmek, duygusunu anlayabilmek ve bu duyguyla baş edebileceğine inanmak en değerli desteğimizdir.
Ko regülasyonu konuşurken şu noktayı ihmal etmemek son derece önemli: Ko regülasyonu yalnızca olumsuz duyguların (öfke, korku, kaygı, üzüntü) düzenlenmesiyle ilgili değildir; olumlu duyguların paylaşılması ve birlikte yaşanması da coregülasyonun bir parçasıdır.
Örneğin:
Bunların hepsi ilişkisel duygu düzenleme deneyimleridir.
Nörobiyolojik açıdan
Birlikte yaşanan olumlu duygular;
Burada önemli bir kavram daha var: Affective attunement (duygusal uyumlanma). Bu, ebeveynin çocuğun duygusal durumunu fark etmesi, ona uygun biçimde karşılık vermesi ve duygusal olarak eşlik etmesidir. Örneğin çocuk çok heyecanlı bir şekilde annesine bir şey anlatırken annenin de onun heyecanına katılması, yalnızca çocuğu sakinleştirmekten farklı ama aynı derecede önemli bir ilişkisel deneyimdir. Bu nedenle çocukların yalnızca zorlandıkları duygularda değil, mutlu oldukları, heyecanlandıkları ve sevindikleri anlarda da bir yetişkinle duygusal temas kurmaya ihtiyaçları vardır. Çünkü duygu düzenleme sadece olumsuz duyguları yatıştırmak değil, olumlu duyguları da paylaşabilmek, sürdürebilmek ve birlikte deneyimleyebilmektir.
Röportaj: Dilay Argün
