Sosyal medya akışlarımız son zamanlarda oldukça “estetik” yalnızlık kareleriyle dolu: Tek başına içilen kahveler, sessizce okunan kitaplar, insanlardan uzaklaşarak kurulan o "sakin" dünyalar... Yalnızlık hiç olmadığı kadar cazip bir yaşam tarzı olarak sunuluyor. Peki, ekrandan gördüğümüz bu büyüleyici tablo gerçekten özgürleşmeyi mi simgeliyor, yoksa modern insanın giderek derinleşen sosyal izolasyona mı neden oluyor? Uzm. Kln. Psikolog M. Yasin Çakıroğlu ile sosyal medyadaki "yalnızlık" paylaşımlarını ve yalnız kalabilme ile yalnız hissetmek arasındaki ince çizgiyi konuştuk.
Yalnızlık bir ihtiyaç mı? Bununla birlikte bu ihtiyacı en sağlıklı yoldan nasıl giderebiliriz?
Yalnızlık, insan yaşamının doğal bir parçasıdır. Ancak yalnızlığı doğrudan bir “ihtiyaç” olarak tanımlamak yerine, sosyal bağ kurma ihtiyacımızla ilişkili bir duygu olarak değerlendirmek daha doğru olur. İnsan hem başkalarıyla bağ kurmaya hem de zaman zaman kendi başına kalmaya ihtiyaç duyar. Dolayısıyla sağlıklı olan sürekli sosyalleşmek olmadığı gibi, tamamen yalnız kalmak da değildir. Önemli olan kişinin sosyal ilişkileri ile kendi başına kalma ihtiyacı arasında kendisi için sağlıklı bir denge kurabilmesidir. Tek başına geçirilen zaman kişinin kendisini dinlemesine, düşüncelerini fark etmesine ve dış dünyanın yoğunluğundan uzaklaşmasına yardımcı olabilir. Kitap okumak, yürüyüş yapmak, tek başına seyahat etmek, müzik dinlemek veya yalnızca sessiz bir ortamda bulunmak kişinin kendisiyle temasını güçlendirebilir. Ancak burada önemli bir ayrım var: Kişi yalnız kalmayı seçtiğinde kendisini daha huzurlu ve bütün hissediyor mu, yoksa insanlardan uzaklaşarak kendisini daha da mı kopuk hissediyor? Yalnızlık duygusu yoğunlaştığında ise bunu bastırmak yerine neye işaret ettiğini anlamaya çalışmak gerekir. Bazen ihtiyacımız olan şey daha fazla insanla tanışmak değil, mevcut ilişkilerimizden biriyle daha derin ve samimi bir bağ kurmaktır. Bazen de uzun süredir ihmal ettiğimiz sosyal çevremizle yeniden temas kurmamız gerekebilir. Dolayısıyla yalnızlığı gidermenin yolu her zaman daha fazla sosyalleşmek değil; kişinin gerçek ihtiyacını fark etmesidir.
İçerik üreticileri yalnızlığı keyifli bir yaşam tarzı olarak sunuyor, peki bu gerçeklikten uzak bir algı yaratıyor olabilir mi? İnsanın yapısı sosyal bağ kurmak üzerine kuruluyken, uzun süreli ‘bilinçli yalnızlık’ zihinsel ve duygusal sağlığımızı nasıl etkiler?
Sosyal medyada son dönemde yalnız yaşamın oldukça estetik ve çekici bir biçimde sunulduğunu görüyoruz. Tek başına kahve içmek, evde kitap okumak, seyahat etmek, sakin bir yaşam sürmek veya insanlardan uzaklaşarak “kendi dünyasını kurmak” oldukça görünür hale geldi. Bunların tamamı gerçek ve sağlıklı deneyimler olabilir. Ancak sosyal medyanın doğası gereği hayatın daha çok seçilmiş ve olumlu taraflarını görüyoruz. Yalnızlığın özlem, destek ihtiyacı, dışlanmışlık veya aidiyet eksikliği gibi zorlayıcı tarafları aynı ölçüde görünür olmayabiliyor. Bu nedenle sosyal medyada gördüğümüz yalnızlık anlatısının, yalnızlığın bütün gerçekliğini temsil ettiğini düşünmemek gerekir. Bir kişinin tek başına kahvesini içmesinden veya yalnız seyahat etmesinden psikolojik olarak izole olduğu sonucunu çıkaramayız. Aynı şekilde yalnız yaşamayı tercih eden herkesin mutsuz olduğunu söylemek de doğru değil. İnsanın sosyal bağlara ihtiyaç duyan bir varlık olduğu önemli bir gerçek. Yakın ilişkiler, kişinin aidiyet ve anlaşılma duygusunu destekler; zor zamanlarda sosyal destek sağlar. Uzun süreli sosyal izolasyon ve kişinin kendisini yalnız hissetmesi, psikolojik ve fiziksel sağlık açısından olumsuz sonuçlarla ilişkilendirilebiliyor. Ancak burada yine “yalnız kalmak” ile “sosyal olarak izole olmak” arasındaki ayrımı yapmak gerekiyor. Dolayısıyla “bilinçli yalnızlık” kavramını tek başına olumlu ya da olumsuz değerlendirmek yerine, kişinin bu yaşam biçimini neden seçtiğine ve bunun hayatındaki işlevine bakmak gerekir. Kişi yalnız kalmaktan keyif alıyor, ihtiyaç duyduğunda insanlarla iletişim kurabiliyor ve anlamlı ilişkilerini sürdürebiliyorsa, tek başına geçirilen zaman sağlıklı bir deneyim olabilir. Fakat yalnızlık giderek insanlardan kaçınmanın, duyguları bastırmanın veya yakın ilişkilerden korunmanın bir aracına dönüşüyorsa, burada durup düşünmek gerekir.
Yalnız yaşamayı tercih eden kişiler ‘yalnızlığın’ ve ‘yalnız hissetmenin’ farklı şeyler olduğunu savunuyor. Bu konuda neler söylemek istersiniz?
Bu ayrım son derece önemli. Yalnız yaşamak fiziksel bir durumdur; yalnız hissetmek ise kişinin öznel ve duygusal deneyimidir. Bir insan tek başına yaşayabilir ama ailesiyle, arkadaşlarıyla, partneriyle veya içinde bulunduğu başka sosyal çevrelerle güçlü bağlara sahip olabilir. Böyle bir kişi fiziksel olarak yalnızdır ancak kendisini yalnız hissetmeyebilir. Bunun tam tersi de mümkündür. Çok kalabalık bir aile içerisinde yaşayan, iş yerinde sürekli insanlarla iletişim halinde olan veya sosyal medyada yüzlerce kişiyle bağlantısı bulunan bir insan kendisini son derece yalnız hissedebilir. Çünkü yalnızlık yalnızca çevremizde kaç kişinin olduğuyla ilgili değildir. İlişkilerimizin niteliği, anlaşılma duygumuz, aidiyet hissimiz ve ihtiyaç duyduğumuz yakınlığı yaşayıp yaşamadığımız da belirleyicidir. Bu nedenle “Yalnız yaşamayı seviyorum” cümlesi ile “Kimseye ihtiyacım yok” cümlesini birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi kişinin kendi başına kalmaktan aldığı doyumu anlatabilir. İkincisi ise bazı durumlarda geçmişte yaşanan hayal kırıklıklarından, reddedilme deneyimlerinden veya incinme korkusundan korunmanın bir yolu olabilir. Elbette tek başına böyle bir ifadeden kişinin psikolojik durumuna ilişkin sonuç çıkarmak doğru değildir. Kişinin genel yaşamına ve ilişkilerinin niteliğine bakmak gerekir. Asıl önemli olan kişinin yalnızken ne hissettiğidir. Yalnızlık kişiye kendisiyle temas edebileceği bir alan mı açıyor, yoksa onu giderek hayattan ve insanlardan koparan bir alana mı dönüşüyor? Bence ayrımı yaparken bakmamız gereken temel nokta bu.
Modern hayat ile birlikte insanların arkadaşlık kurmayı veya sürdürmeyi bir ‘yük’ olarak görmesinin altında yatan temel psikolojik etkenler nelerdir? Bu düşüncelerden kurtulmak ve sağlıklı ilişkiler kurabilmek için neleri fark etmek gerekir?
Modern hayatın getirdiği yoğun tempo, iş ve ekonomik kaygılar, aile sorumlulukları, sürekli ulaşılabilir olma hali ve dijital dünyanın yarattığı yoğun uyarım, insanların zihinsel ve duygusal enerjisini önemli ölçüde tüketebiliyor. Böyle bir yaşam içerisinde arkadaşlık ilişkileri de zaman zaman kişinin hayatındaki başka bir sorumluluk gibi algılanabiliyor. “Bir de buna mı zaman ayıracağım?” düşüncesi aslında her zaman insanlarla ilgili bir isteksizliğin değil, kişinin genel olarak tükenmiş ve zihinsel olarak aşırı yüklenmiş olmasının bir sonucu olabilir. Bunun yanında ilişkiler konusundaki beklentilerimizin de değiştiğini düşünüyorum. Sosyal medya bize sürekli olarak insanların ne kadar sosyal, ne kadar mutlu ve ne kadar aktif olduklarını gösteriyor. Bu durum kendi ilişkilerimizi başkalarının ilişkileriyle karşılaştırmamıza neden olabiliyor. Oysa gerçek ilişkiler her zaman kusursuz değildir. Arkadaşlıklar da zaman zaman kırgınlık, yanlış anlaşılma, fikir ayrılığı ve mesafe içerebilir. Burada önemli olan, sağlıklı sınırlar koymak ile ilişkilerden bütünüyle kaçınmayı birbirinden ayırabilmek. Her ilişkiyi sürdürmek zorunda değiliz. Bize zarar veren, sınırlarımızı sürekli ihlal eden veya karşılık beklenmeyen ilişkilerden uzaklaşmak sağlıklı olabilir. Ancak yaşanan her anlaşmazlıkta ilişkiden vazgeçmek de uzun vadede kişinin sosyal çevresinin giderek daralmasına neden olabilir.
Bu noktada kişinin kendisine bazı sorular sorması oldukça değerli: “Gerçekten yalnız kalmayı mı seviyorum, yoksa ilişkilerin getirdiği hayal kırıklıklarından mı kaçıyorum?”, “İnsanlarla yakınlaştığımda kendimi güvende hissediyor muyum?”, “Arkadaşlarımdan beklentilerim gerçekçi mi?”, “Bir ilişkide yaşanan küçük bir çatışmayı tolere edebiliyor muyum?” ve belki de en önemlisi, “İnsanlardan uzaklaşmak bana gerçekten iyi mi geliyor, yoksa sadece kısa vadede beni rahatlatıyor mu?” Çünkü bazen “Kimseye ihtiyacım yok” düşüncesinin altında güçlü bir bağımsızlık duygusu olabilir; bazen de yeniden incinmemek için geliştirilmiş bir korunma biçimi bulunabilir. Bunu ayırt edebilmek için kişinin kendi duygularını ve ilişki kurma biçimini gözlemlemesi gerekir.
Sonuç olarak sağlıklı bir yaşamın ölçütü ne sürekli insanlarla birlikte olmak ne de tamamen yalnız kalabilmektir. Önemli olan insanın hem kendi başına iyi olabilmesi hem de ihtiyaç duyduğunda başkalarıyla gerçek, karşılıklı ve anlamlı bağlar kurabilmesidir. Yalnızlık hayatımızdan tamamen çıkarmamız gereken bir duygu değildir; bize bazen dinlenme, bazen kendimizle temas etme, bazen de başka insanlarla daha anlamlı bağlar kurma ihtiyacımız olduğunu gösterebilir. Önemli olan, yalnızlığın hayatımızda nasıl bir yere sahip olduğunu ve bize ne anlatmaya çalıştığını fark edebilmektir.
Röportaj: Dilay Argün
Çok bağlantı az temas: Modern zamanda yalnız yaşamak
