COP31’de emisyon hedefleri tartışıladursun; dünyada üretilen gıdanın üçte biri, Türkiye’de ise her beş gıdadan biri sofraya gelmeden çöpe gidiyor. Bu tablo; evdeki israfı durdurmayı, ithal gıda dayatmasını kırmayı ve Atatürk’ün 'Milli Tasarruf' ruhunu modern 'ekolojik türeticilik' bilinciyle yeniden kurmayı zorunlu kılıyor.
İklim krizi, çoğumuz için eriyen kutup buzulları, kuruyan göller ya da uluslararası protokol metinlerinden ibaret. Oysa gerçek iklim krizi; mutfak tezgâhları, buzdolabı rafları ve çöp kovalarında yaşanıyor. Liderler, Antalya’da kapılarını açan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Zirvesi’nde (COP31) küresel finansman paketlerini tartışadursun; tabağımıza gelen gıdanın yolculuğu küresel kirliliğin yüzde 30’unu oluşturuyor. Üstelik hanelerimizde gerçekleşen gıda israfı, bu ekolojik yıkımı her gün derinleştiriyor.
BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) güncel veri tabanı analizleri ve Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) Özel Raporu; tarladan tabağa, ambalajdan çöpe giden tüm gıda sisteminin küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 31’inden sorumlu olduğunu ortaya koyuyor. Yani sanayi tesisleri, fosil yakıt devleri, uçaklar ve enerji santrallerinin doğrudan yarattığı küresel kirliliğin yanında; ne yediğimiz, gıdayı nasıl taşıdığımız ve nasıl çöpe attığımız da bu ekolojik yıkımın neredeyse üçte birini tek başına besliyor.
Sorumluluk sanayide mi, sofrada mı?
Sanayi tesisleri, fosil yakıt tröstleri veya dev bacaların kirletici rolünü hafife almamalı, ancak veriler, ekolojik krizin sadece sanayi bacalarından kaynaklanmadığını; evdeki gündelik alışkanlıkların da biçimlendirdiğini gösteriyor.
BM Çevre Programı’nın (UNEP) Gıda İsrafı İndeksi Raporu'na göre her yıl dünya genelinde 1 milyar tondan fazla gıda çöpe gidiyor. Perakende, gıda hizmeti ve hane halkı düzeyinde tüketicilere sunulan gıdanın beşte biri yani yüzde 19’u; henüz sofradayken ziyan ediliyor. Bu israfın asıl yükünü 631 milyon tonla (yüzde 60) evlerimiz çekiyor. Daha somut bir ifadeyle dünyada haneler, günde en az bir milyar öğünü israf ediyor. Kişi başına yılda ortalama79 kilogram yiyeceği heba ettiğimiz bu tablonun küresel ekonomiye yıllık faturası ise yaklaşık 1 trilyon ABD doları olarak tahmin ediliyor.
Küresel boyuttaki bu kriz, ülkemiz sınırlarına girdiğinde daha sarsıcı bir hal alıyor. Sıfır Atık Vakfı’nın hazırladığı son değerlendirme raporuna göre, Türkiye’de her yıl yaklaşık 18 milyon ton gıda israf ediliyor. Bu miktar, Türkiye’de üretilen gıdanın yaklaşık yüzde 20’sinin, yani her beş gıdadan birinin tarladan tabağa ulaşamadan doğrudan çöpe gitmesi anlamına geliyor.
Sanayi kirletirken biz ne yapacağız?
Mutfakta alacağımız tekil önlemlerin termik santrallerin dumanını tek hamlede kesmeyeceği açık. Ancak bu durum, bireysel sorumluluğumuzun önemsiz olduğu anlamına da gelmez. Evde gıda israfını önlemek, pasif bir vicdan rahatlatma çabasının tersine endüstriyel gıda sömürüsüne ve aşırı üretim hırsına karşı verilen doğrudan iktisadi bir yanıttır. Mutfakta atılan her israfsız adım, sürdürülemez çarklara para akıtmayı reddeden sivil bir direniştir.
Bu duruş, aslında bir asır önceden önümüze konan ekonomik bağımsızlık vizyonunda da gizliydi. İzmir İktisat Kongresi ve Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti; Cumhuriyet’in ilk yıllarında dışa bağımlılığı kıran, üretimi ve öz kaynakları merkeze alan yapısal bir bağımsızlık hamlesiydi. Bugün bu tarihsel miras; modern çağın ‘türetici’ bilinci ve ‘sıfır atık’ felsefesiyle örtüşüyor.
Pasif tüketiciden ekolojik ‘türetici’ye
Toffler’ın ilk kez 1980’de ‘Üçüncü Dalga’ isimli kitabında ‘prosumer’ olarak kavramsallaştırdığı ‘türetici’, Türkçede sosyolojik karşılığını bulan bir terim. Pasif tüketici yerine üretimin ve ekolojik dengenin parçası olan birey, ‘türetici’dir. Kavramı ilk ürettiğinde Toffler; daha çok teknoloji, bilişim ve kendi işini kendin yap (DIY) kültürü üzerinden açıklamıştı. Günümüzde bu terim, ‘ekolojik türetici’ başlığı altında eko-sosyolojinin temel konularından biri haline geldi. Türetici olmak; sadece tüketen değil, tüketirken neyi, nereden ve nasıl aldığını sorgulayan; üretimin ve doğanın dengesini gözeten bir yurttaşlık sorumluluğudur.
Bugün tabağımıza koyduğumuz yiyeceklerin yolculuğuna baktığımızda, küresel iklim krizinin ev bütçemize yansıyan faturasını görüyoruz. Binlerce kilometre öteden fosil yakıtlı gemi ve uçaklarla taşınan ithal gıda maddeleri, mevsimi dışında seralarda aşırı enerji ve kimyasal kullanarak yetiştirilen sebzeler, hem karbon emisyonunu tırmandırıyor hem de mutfak enflasyonunu körüklüyor. İthal girdilere bağımlı bir beslenme modeli; cebimizi delerken, toprağımızı ve suyumuzu da tüketiyor.
Evimizdeki iklim hareketi
Küresel iklim krizine karşı ev bütçemizi ve gezegeni aynı anda korumanın yolu, yerel ve mevsimsel beslenmeye geri dönmekten geçiyor. Kendi coğrafyamızın, toprağımızın ve mevsiminin sunduğu ürünleri tercih etmek;
1-Küresel tedarik zincirlerinin getirdiği karbon yükünü sıfırlar,
2-Aracı ve lojistik maliyetlerini ortadan kaldırarak ev ekonomisini doğrudan korur,
3-Çiftçimizi, yerel üreticimizi ve toprak bütünlüğümüzü destekler.
Mutfakta gıda israfını engellemek, bayatlayan ekmeği, artan sebzeyi dönüştürmek ve kompost bilinciyle atığı en aza indirmek, ‘ev hanımlığı becerisi’nde öte; iklim krizine ve pazarlama baskısına karşı çıkmaktır.
Bu hafta COP31 salonlarında gezegenin geleceği için konuşmalar yapılırken, biz de mutfağımızda kendi iklim zirvemizi toplayalım. Mutfakta uygulanacak basit kurallar, bütçeyi korumakla kalmıyor; bizi pasif tüketici olmaktan çıkarıp ekolojik 'türetici'ye dönüştürüyor. Evlerde israf edilmeyen her gıda maddesi, Atatürk’ün işaret ettiği 'Milli Tasarruf' ruhunu yaşatma mücadelesidir.