Daha fazla çiğnemenin sindirimi kolaylaştırdığı yaygın olarak biliniyor. Ancak araştırmalar, çiğnemenin beyin sağlığını da destekleyebileceğini ve hatta Alzheimer hastalığına karşı korunmaya yardımcı olabileceğini gösteriyor.
Bir arpacık soğanını yutmadan önce tam 722 kez çiğneyen Horace Fletcher, bu alışkanlığı nedeniyle 'Büyük Çiğneyici' (The Great Masticator) olarak anılmaya başlandı. Kendi kendini yetiştirmiş beslenme uzmanı Fletcher, yiyeceklerin 'tamamen sıvı hale gelene kadar' çiğnenmesi ve 'kendi kendine yutulması' gerektiğine inanıyordu.
Fletcher’ın yaklaşımı biraz aşırı bulunabilir. Ancak diş hekimi Prof. Mats Trulsson’a göre," Bazı açılardan aslında haklıydı.”
Daha fazla çiğnemek; sindirimi iyileştirmekten daha az kalori tüketmeye, stres ve kaygıyı hafifletmekten bilişsel işlevleri geliştirmeye kadar pek çok sağlık yararı sağlayabilir. Ayrıca hafıza becerilerini güçlendirebilir ve dikkat süresini artırabilir. Diş sağlığı ile Alzheimer hastalığı ve demans arasında bir ilişki bulunduğuna dikkat çeken bazı uzmanlar, hastaların diş sağlığının iyileştirilmesinin zihinsel yaşlanmanın etkilerini bile tersine çevirebileceğini savunuyor.
Çiğnemenin tarih öncesi geçmişi
Evrimsel ve ekolojik biyokimyacı Adam Van Casteren’e göre insanlar, diğer memelilerin çoğu gibi milyonlarca yıldır dişlere ve çenelere sahip. İnsanın çiğneme sisteminin tarih öncesi dönem boyunca pek çok değişim geçirmiştir. Yaklaşık 6 - 7 milyon yıl önce yaşayan ilk homininlerin dişleri, günümüzdeki insansı maymunların dişlerine benziyordu. Bu dişler, ilk atalarımızın yaşadığı ormanlık alanlarda bol miktarda bulunan büyük ve etli meyveleri tüketmek için oldukça elverişliydi. Ancak yağmur ormanlarının yerini giderek ağaçlık alanlara, açık arazilere bırakmasıyla birlikte homininler, tohumlar, sert kabuklu yemişler ve yumrular gibi çiğnenmesi daha zor besinlerle karşı karşıya kaldı. Van Casteren’e göre bu değişim, evrimsel süreçte daha azı dişlerinin, dişleri barındırabilecek geniş çenelerin ve yüz yapısının gelişmesini beraberinde getirdi. Bu dişleri hareket ettirebilmek için daha güçlü çene kasları da evrimleşti.
Profesör Mats Trulsson, çiğnemenin beyne giden kan akışını artıran bir pompa gibi çalıştığı teorisine dikkat çekiyor. Aletlerin geliştirilmesi, yiyeceklerin işlenmeye başlanması, tarımın ortaya çıkması ve yemek pişirmek için ateşin kullanılmaya başlanmasıyla birlikte uzun süre çiğneme ihtiyacımız da azaldı.
Günümüzde insanlar günde ortalama 35 dakika çiğneme hareketi yapıyor. Bu süre, en yakın akrabalarımız olan şempanze ve bonobolarda yaklaşık 4,5 saat, goril ve orangutanlarda ise 6,6 saate ulaşıyor.
Tüm bu evrimsel değişimlere rağmen çiğnemenin temel amacı değişmedi. Memeliler olarak yiyeceklerimizden mümkün olduğunca fazla enerji elde etmek istiyoruz. Çünkü vücut sıcaklığımızı koruyan metabolizmamızı bu enerjiyle çalıştırıyoruz. Çiğneme sırasında yiyeceklerin daha küçük parçalara ayrılması, yüzey alanlarını artırarak sindirim sıvılarının besinleri daha etkili biçimde parçalamasını sağlıyor.
En temel işleviyle çiğneme, yiyecekleri küçük parçalara ayırıyor ve tükürükle nemlendirerek kolayca yutulmalarına yardımcı oluyor. Ağız fizyolojisi ve çiğneme alanının öncü isimlerinden Andries van der Bilt, bu süreci 'sindirimin ilk aşaması' olarak tanımlıyor. Çiğneme yalnızca tükürük üretimini artırmakla kalmıyor, nişastanın parçalanmasına yardımcı olan amilaz gibi sindirim enzimlerinin salgılanmasını da destekliyor. Bunun yanı sıra bağırsakları ve pankreası, yiyecekleri işlemeye yardımcı olacak sindirim sıvılarını salgılamaya hazırlıyor. Çiğneme gerçekleşmezse bağırsaklar yiyecekleri sindirmeye hazır hale gelemez.
Ağız ve yüz sinirbilimi uzmanı Abhishek Kumar’a göre yiyeceklerin küçük parçalara ayrılması, sindirim sıvılarının besinler üzerinde daha etkili çalışmasını sağlıyor. Bu durum bağırsak sağlığı açısından da önem taşıyor.
Daha büyük yiyecek parçaları bağırsaklarda daha uzun süre kalabiliyor. Bu da mikroorganizmaların besinleri fermente etmesi için daha fazla zaman anlamına geliyor. Zamanla şişkinlik, doluluk hissi, kabızlık ve benzeri sindirim sorunlarına yol açabilir.
Sakız çiğnemek zayıflatır mı?
Besin emilimini artırıyor, tokluk hissini uzatıyor
Çiğneme hareketi, yiyeceklerdeki besin öğelerinin açığa çıkmasına yardımcı olarak vücudun bunları daha etkili biçimde emmesini sağlıyor. Örneğin; 2009 yılında yapılan bir araştırmada, 13 sağlıklı yetişkinden bir avuç bademi 10, 25 veya 40 kez çiğnemeleri istendi. Araştırmacılar katılımcıların dışkı örneklerini incelediklerinde, daha fazla çiğneyen kişilerin daha az yağ attığını belirledi. Bu sonuç, kuruyemişlerden elde edilen enerjinin emiliminin üçte bire kadar artabileceğine işaret ediyordu. Araştırmada dikkat çeken bir başka sonuç ise bademleri 40 kez çiğneyen katılımcıların daha uzun süre tok hissetmesiydi.
2013 yılında gerçekleştirilen başka bir araştırma da çiğneme ile tokluk hissi arasındaki ilişkiyi destekledi. Araştırmada 21 katılımcıdan tavuk nugget büyüklüğünde bir dilim pizzayı yutmadan önce 15 veya 40 kez çiğnemeleri istendi. Daha fazla çiğneyen grupta açlık hissinin belirgin biçimde azaldığı görüldü. Bu kişilerin sindirim sürecini düzenleyen CCK ve GIP hormonlarının seviyeleri yükselirken, 'açlık hormonu' olarak bilinen ghrelinin seviyeleri baskılandı.
Fletcher yöntemi: Her lokmayı daha fazla çiğnemek
“Fletcherizm” olarak adlandırılan bu yaklaşım, 1900’lü yılların başında popüler bir beslenme akımına dönüştü. Dönemin tanınmış isimleri de bu yöntemi uygulayanlar arasındaydı. Bazı Asya kültürlerinde de doğru çiğneme alışkanlığına önem veriliyor. Geleneksel Çin tıbbında da bu konuya özel bir yer ayrılıyor. Japonya’da ise bir dönem vatandaşları her lokmayı yutmadan önce 30 kez çiğnemeye teşvik eden 'Kamingu 30' kampanyası başlatıldı.
Yaklaşık 50 araştırmayı inceleyen iki ayrı meta-analiz, daha fazla çiğnemenin aynı zamanda daha az yemek tüketilmesini sağlayabileceğini ortaya koydu. Bunun temel nedeni, vücudun toklukla ilişkili hormon üretimini ayarlaması ve beyne doyma sinyalleri göndermesinin yaklaşık 20 dakika sürmesi. Daha fazla çiğnemek ise vücuda bu süreyi tanıyor. Özellikle kilo vermek isteyenler için beslenme uzmanları ve doktorlar, hızlı yemek yerine yavaş ve bilinçli beslenmeyi öneriyor.
Brezilya’da 92 çocuk üzerinde yapılan bir araştırmada, obezitesi olan çocukların normal kilodaki çocuklara kıyasla daha az çiğneme hareketi yaptığı ve daha hızlı yemek yediği belirlendi. Yemek yeme hızını yavaşlatmanın etkili yollarından biri de daha fazla çiğneme gerektiren, dokusu belirgin besinleri tercih etmek. Pek çok araştırma, sıvı besinler yerine katı besinlerin tüketilmesini öneriyor. Örneğin; portakal yemek, portakal suyu içmeye kıyasla daha fazla çiğneme gerektiriyor. Benzer şekilde yulaf ezmesi ve keten tohumu gibi kıvamı yoğun besinlerin, beyaz pirinç veya makarna gibi daha az kıvamlı yiyeceklere tercih edilmesi öneriliyor. Yiyeceklerin dokusu ne kadar tok hissedeceğimizi etkileyebilir.
Beyin sağlığına katkı sağlayabilir
Araştırmacılar, çiğnemenin özellikle yaş ilerledikçe genel sağlığımızın ve beyin fonksiyonlarımızın korunmasında önemli bir rol oynayabileceğini keşfediyor. Çiğneme ile beyin sağlığı arasında doğrudan bir bağlantı olduğunu öne süren ‘ısırık-beyin ekseni’ (bite-brain axis) kavramına yönelik ilgi giderek artıyor. Örneğin; diş kaybı, Alzheimer hastalığı ve demans riskinin artması ile ilişkilendiriliyor.
50 yaşın üzerindeki 28 bin 500’den fazla kişinin katılımıyla gerçekleştirilen bir araştırmada, çiğneme becerisi iyi olan veya takma diş kullanmayan kişilerin bilişsel testlerde daha başarılı olduğu görüldü. Bu kişiler, çiğneme sorunu yaşayanlara kıyasla kelimeleri hatırlama, sözel akıcılık ve matematiksel beceriler açısından daha yüksek performans gösterdi.
55 - 80 yaşları arasındaki 273 sağlıklı kişiyle gerçekleştirilen başka bir araştırmada ise doğal diş sayısı daha fazla olan kişilerin anlamsal hafıza (dünyaya ilişkin bilgi ve gerçeklerle bağlantılı hafıza) ve uzun süreli hafıza becerilerinin daha iyi olduğu belirlendi.
İlginizi çekebilir: 30'lu yaşlarda beyin sağlığını değiştiren 3 alışkanlık
Peki, çiğneme becerisi ile hafıza arasında nasıl bir bağlantı var?
Bazı araştırmacılar, çiğneme sistemini beynin mekansal öğrenme ve yeni anıların oluşturulmasından sorumlu bölgesi olan hipokampusa bağlayan çok sayıda sinirsel devreye dikkat çekiyor. Hipokampus, Alzheimer hastalığından ilk etkilenen beyin bölgelerinden biri olarak biliniyor.
Diğer araştırmacılar ise özellikle orta sertlikteki besinleri çiğnemenin beyne giden kan akışını artırabileceğini düşünüyor. Japon araştırmacılar, sakız çiğneyen kişilerle yaptıkları deneylerde bu duruma ilişkin bulgular elde etti.
Teoriye göre çiğneme, beyne kan pompalayan bir tür pompa gibi çalışıyor. Bu mekanizma, beynin zinde kalmasına ve işlevlerini daha iyi yerine getirmesine yardımcı olabilir. Çiğneme becerisindeki bozulmanın gerçekten bilişsel gerilemeye neden olup olmadığını ve bu durumun tedavi edilip edilemeyeceğini anlamak isteyen Trulsson ve ekibi, şu anda bir araştırma yürütüyor.
Çiğnemek dikkati artırabilir, stresi azaltabilir
Bazı araştırmalar, çiğnemenin genel olarak dikkat ve konsantrasyonu da artırabileceğini ortaya koyuyor. 21 araştırmanın sonuçlarını inceleyen bir meta-analizde, sakız çiğneyen kişilerin bazı zihinsel açıdan zorlayıcı görevler sırasında çiğnemeyenlere kıyasla dikkat seviyelerinde düşük ancak istatistiksel açıdan anlamlı bir artış görüldü.
80 katılımcıyla gerçekleştirilen başka bir araştırmada ise çiğnemenin, çeşitli bilişsel görevler sırasında uyanıklık seviyesini yüzde 10 artırdığı belirlendi. Sakız çiğneyen katılımcılar bir zeka testinde de daha başarılı sonuçlar elde etti. Bilim insanları çiğnemenin dikkati tam olarak nasıl artırdığını henüz bilmediğini, ancak aradaki ilişkinin oldukça güçlü olduğunu söylüyor.
Bununla birlikte önemli bir sınırlama var: Çiğnemenin dikkat üzerindeki etkisinin muhtemelen 15 - 20 dakikadan fazla sürmediği düşünülüyor. Genç yetişkinlerin katıldığı başka bir deneyde, katılımcılardan aynı anda bilgisayar üzerinden dört farklı görevi yerine getirmeleri istendi. Sakız çiğneyenlerin dikkat ve uyanıklık seviyelerinin yaklaşık yüzde 20 daha yüksek olduğu görüldü.
İlginç bir şekilde bu sonuçlara, katılımcıların kendi bildirimlerine dayanan kaygı ve stres seviyelerindeki düşüş ile tükürükte ölçülen kortizol seviyesindeki azalma da eşlik etti. Kortizol, stresin yaygın olarak kullanılan biyolojik göstergelerinden biri.
Laboratuvar ortamının dışında da çiğnemenin stresi azaltmaya yardımcı olabileceğine ilişkin bulgular bulunuyor. Türk araştırmacılar tarafından hemşirelik öğrencileri üzerinde gerçekleştirilen bir araştırmada, ara sınavlara hazırlanan 100 öğrenci incelendi. Her gün en az 30 dakika sakız çiğneyen öğrencilerin stres, kaygı ve depresyon seviyelerinin daha düşük olduğu belirlendi. Üstelik bu sonuç, öğrencilerin sakız çiğnemeye sınavlardan 15 gün önce ya da yalnızca iki gün önce başlamalarından bağımsız olarak ortaya çıktı.
Güney Kore’de kadınlar üzerinde yapılan iki ayrı araştırmada da sakız çiğnemenin ameliyat öncesi kaygıyı hafiflettiği görüldü. Benzer bir etki, damar yolu açılacak 73 Türk çocukta da gözlemlendi. Ağız yoluyla besin işleme üzerine çalışan Jianshe Chen’e göre çiğneme, stresli anlarda ortaya çıkan doğal bir refleks olabilir. Chen, “Bazı insanlar stres altındayken farkında olmadan çiğnemeye başlıyor” diyor.
Aynı çene kaslarını kullanan diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm) davranışı da çoğunlukla stres ve kaygıyla tetikleniyor. Bu durum yetişkinlerin yaklaşık onda birini etkiliyor. Bununla birlikte çiğneme ile stres arasındaki ilişkiye dair bilimsel veriler henüz kesin değil. Chen, bu bağlantıya ilişkin kanıtların dağınık olduğunu ve güçlü bir ilişkiyi doğrulayabilmek için sistematik araştırmalara ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor. Nitekim daha önce yapılan bir araştırmanın devamında, sakız çiğnemenin sezaryen ameliyatı için ameliyathaneye götürülen hamile kadınların kaygı seviyelerini azaltmadığı görüldü.
Daha fazla çiğnemek için bir neden daha: Yemekten keyif almak
Kesin olan bir şey var: Yemek yemek çoğu zaman ruh halimizi olumlu etkiliyor. Bu sürecin önemli bir parçası olan çiğneme ise yiyeceklerdeki aromaların açığa çıkmasını sağlıyor. Yiyeceklerin dokusu ve kokusuyla birleştiğinde bu süreç, yemek deneyimini çok daha zengin ve keyifli hale getiriyor.
Uzmanlar, bu nedenle daha iyi çiğnemenin ruh sağlığına da katkıda bulunabileceğini düşünüyor. Bu yaklaşıma göre stresli bir görev öncesinde şekerli sakızlar yerine sağlıklı ve çiğnemesi daha fazla zaman alan atıştırmalıkları tercih etmek daha iyi bir seçenek olabilir. Ancak aşırıya kaçmamak gerekiyor.
Fletcher’ın aksine günümüzdeki uzmanların çoğu, çiğneme için herkesin uyması gereken sihirli bir sayı olduğuna inanmıyor. Yutmaya hazır olduğunuzu hissedene kadar normal şekilde çiğneyin. Bu süre kişiden kişiye değişecektir. Önemli olan yediğiniz yemeğin tadını çıkarmak.
Kaynak: Sandy Ong. "'A hidden blood pump': How chewing more boosts your brain". Şuradan alındı: https://www.bbc.com/future/article/20260514-the-hidden-health-benefits-of-chewing.
İyi çiğnemek, sindirim hastalıklarından koruyor
Daha az yemenin 15 basit yolu