Beynimizin yaşı çoğu zaman takvim yaşımızla aynı değildir. Örneğin; “SuperAgers” (Süper Yaşlananlar) olarak adlandırılan bir grup insan vardır. Bu kişiler 80’li yaşlarında ve hatta daha ileride olmalarına rağmen, bilişsel işlevleri kendilerinden onlarca yıl daha genç insanlarınkiyle benzerdir. Bunun tersine, bazı insanların beyni ise kronolojik yaşlarından daha yaşlı olabilir. Peki beyniniz gerçekte kaç yaşında? İşte bunu anlamanın bazı yolları.
Beyniniz kaç yaşında?
Evde yapabileceğiniz ve beyninizin ne kadar “genç” ya da “yaşlı” olduğunu kesin olarak söyleyen bir test yoktur. Ancak genç ve sağlıklı bir beynin en iyi performansında çalıştığını düşünebiliriz. Çoğu zaman bu zirve performans, güçlü bir hafıza ile ilişkilidir. Yaş aldıkça isimleri, yüzleri, olayları, az önce okuduğumuz bir şeyi ya da ne yediğimizi hatırlamak zorlaşabilir.
Genç bir beyinde nöral farklılaşma (neural differentiation) adı verilen süreç oldukça verimli çalışır. Bu süreçte belirli beyin hücreleri belirli türde bilgileri hatırlamakla görevlidir. Örneğin; bazı hücreler özellikle yüzleri hatırlamaya odaklanır.
Yaş ilerledikçe bu süreç zayıflar. Hücreler özgüllüğünü kaybeder ve görevlerini eskisi kadar iyi yerine getiremez. Sadece yüzleri hatırlamak yerine başka bilgi türlerini de işlemeye çalışırlar. Bir SuperAger’da ise nöral farklılaşma neredeyse 25 yaşındaki bir kişinin beyni gibi çalışır. Bu da onların hafıza performansının genç bir yetişkinle benzer olmasının nedenlerinden biridir.
Sağlıklı bir beyin için altın kurallar
SuperAger’ların sırrı nedir?
2021 yılında yayımlanan bir araştırma bu konuda şaşırtıcı sonuçlar ortaya koydu. Araştırmacılar 100 yaşın üzerindeki 330 kişiyi 18 ay boyunca takip etti. Sonuç olarak bu kişilerin çoğunda hafıza veya bilişsel yeteneklerde belirgin bir gerileme görülmedi. 18 ay kısa bir süre gibi görünebilir. Ancak 100 yaşına ulaşmış bir insan için iki yıl, beyin sağlığı açısından 75 yaşındaki bir kişi için yaklaşık 25 yıla denk gelebilir.
Örneğin; demans gelişme riski, 100 yaşından sonra her iki yılda bir yaklaşık %60 artar. Oysa 75 yaşındaki bir kişinin riskinin aynı oranda artması yaklaşık 25 yıl sürer. Yani 25 yıllık risk artışı, 100 yaşından sonra sadece iki yıla sıkışır.
Daha genç bir beyin nasıl korunur?
Bu zihinsel olarak güçlü insanların sırrı nedir? İlk akla gelen cevap genellikle genler olur. Genetik faktörler elbette rol oynayabilir. Ancak çalışmadaki kişilerin %16,8’inde Alzheimer riskini artıran genler bulunmasına rağmen bu hastalık gelişmemiştir.
Araştırmacılara göre asıl önemli unsur yaşam tarzıdır. Bu kişilerin ortak özelliklerinden biri, hayatları boyunca yeni şeyler öğrenmeye devam etmeleridir. Unutmayın, anılarımız beyin hücreleri arasındaki bağlantılarda depolanır. Beyninizi bir banka hesabı gibi düşünün. Ne kadar çok “yatırım” (yeni bağlantı) yaparsanız, zamanla bazı bağlantılar kaybolsa bile toplam varlığınız o kadar az etkilenir.
Yeni bağlantılar oluşturmanın en iyi yolu yeni şeyler öğrenmektir. Bu basit öneri beyin sağlığı için mükemmel bir ilk kuraldır. Yeni bilgiler öğrenmek veya yeni bir beceri kazanmak beyninizi genç tutar. Yani şu anda bu yazıyı okuyarak yeni bir şey öğreniyorsanız, beyniniz için oldukça faydalı bir şey yapıyorsunuz demektir.
Faydalı bir egzersiz
Henüz herkesin bir beyin taramasına girip beyin yaşını öğrenebileceği bir noktada değiliz. Ancak aşağıdaki bazı faktörler beyninizin yaşı hakkında fikir verebilir.
Kendinize şu beş soruyu sorun...
Bu soruları hatırlamak için BRAIN adlı bir kısaltma kullanılabilir:
B – Balance (Denge ve koordinasyon): Ne kadar iyi hareket edebiliyor ve dengemi koruyabiliyorum?
R – Recall (Hatırlama): Önemli bilgileri ne kadar iyi hatırlayabiliyorum?
A – Ability (Günlük işleri yönetme becerisi / yürütücü işlevler): Günümü ne kadar iyi planlayıp yönetebiliyorum?
I – Intensity (Hız): Ne kadar hızlı yürüyebiliyorum? Daha hızlı yürüyüş hızı, daha genç bir beyinle ilişkilendirilir.
N – Number (Hissettiğiniz yaş): Kendinizi kaç yaşında hissediyorsunuz? Kendini daha genç hisseden insanların beyinleri de genellikle daha genç görünür.
Bu BRAIN yöntemini kullanarak, kendinizi bu beş soruyla test edebilirsiniz. Bu tür kısaltmalar (mnemonik teknikler) bilgileri hatırlamaya yardımcı olur. Hatırlama becerisi de kullanılmadığında zayıflayan bir beceridir; bu yüzden bu sorular aynı zamanda iyi bir alıştırmadır.
Elbette bu soruların hiçbiri bir nöroloji uzmanı tarafından yapılan kapsamlı değerlendirme veya beyin taramasının yerini tutmaz. Ancak bu temel kategoriler beyninizin yaşı hakkında genel bir fikir verebilir.
Ayrıca beyin yaşını sadece görüntüleme yöntemleriyle belirlemek de oldukça karmaşık ve tartışmalı bir konudur. Çünkü araştırmacıların hangi beyin bölgesini ve hangi biyolojik göstergeleri (beyaz veya gri madde, demir birikimi, beyin hacmi gibi) değerlendireceği konusunda farklı yaklaşımlar vardır. Kısacası, beyin yaşını belirleyen tek bir faktör değil; birçok farklı etkenin birleşimidir.
Kaynak: Marc Milstein. "I Study Cognition & This Is How To Know How "Old" Your Brain Is". Şuradan alındı: https://www.mindbodygreen.com/articles/how-old-is-your-brain-from-brain-researcher.
Beyin yaşlanmasının 5 farklı sebebi
Gün ışığına çıkmak neden bu kadar önemli?
