Tıbbi gelişmeler, değişen güzellik algısı ile birlikte “yaş alma” – “yaşlanma” hakkında fikirler her geçen gün boyut değiştiriyor. Daha küçük burun, ince bel, dolgun vücut hatları, kırışık olmayan bir cilt derken asıl olanın sadece dışarıyı değil içeriyi de beslemenin önemini gösteriyor. Tüm bu gelişmeler biyolojik yaş ve kronolojik yaş konularını gündeme taşıyor.
Kronolojik yaş, bir kişinin yaşadığı yıl sayısını yansıtır. Buna karşılık, biyolojik yaş, kan testleri ve DNA metilasyonu gibi moleküler ve fizyolojik belirteçlere dayanarak vücudun fonksiyonel durumunu tahmin eder. Genellikle birbirinin yerine kullanılsa da ikisi arasındaki ayrım çok önemlidir. Örneğin bir kişi kronolojik olarak 65 yaşında olabilir ancak sağlık durumuna, yaşam tarzına ve altta yatan hastalıklara bağlı olarak biyolojik olarak çok daha yaşlı veya genç birine benzeyebilir. Son çalışmalar, biyolojik yaşın, kritik durumdaki hastalarda ölüm oranı da dahil olmak üzere sağlık sonuçlarının daha güçlü bir göstergesi olduğunu göstermektedir. Ben de bu bilgilerden hareketle Tıbbi Genetik Uzmanı Prof. Dr. Volkan Baltacı’ya yaş alma ile ilgili merak ettiklerimi sordum, yaşlanmanın – yaş almanın - genetik boyutunu konuştuk. İşte sorularım ve aldığım yanıtlar…
Bir insanın “kronolojik yaşı” ile hücrelerinin gerçek yaşı “genetik yaş” neden birbirini tutmaz? Aradaki bu makas neden açılır?
Takvim yaşı dediğimiz kronolojik yaş, doğduğumuz günden itibaren geçen süreyi ifade eder. Ancak hücrelerimizin biyolojik yaşı her zaman bununla aynı ilerlemeyebilir. Bazı kişiler 40 yaşında olmasına rağmen hücresel düzeyde çok daha genç bir profile sahip olabilirken, bazı kişilerde biyolojik yaş daha ileri seyredebilir. Bu farkın temel nedeni; genetik yapı, yaşam tarzı, çevresel maruziyetler ve metabolik süreçlerin birlikte etkili olmasıdır. Özellikle stres, düzensiz uyku, sigara kullanımı, kötü beslenme, hareketsizlik ve kronik inflamasyon hücre yaşlanmasını hızlandırabiliyor. Son yıllarda epigenetik alanındaki çalışmalar bize şunu gösteriyor: Genler kader değildir. Genlerin nasıl çalıştığı; yaşam tarzı, çevre ve günlük alışkanlıklarla doğrudan etkilenebiliyor. Bu nedenle biyolojik yaş ile kronolojik yaş arasındaki “makas” bazı kişilerde açılabiliyor. Hücre yaşlanmasında özellikle telomerler dediğimiz kromozom uç yapıları önemli rol oynuyor. Telomerlerin hızlı kısalması; hücresel yıpranma, kronik stres ve metabolik bozukluklarla ilişkilendiriliyor. Bu nedenle biyolojik yaş artık sadece takvim yaşıyla değil, hücresel dayanıklılık ve metabolik sağlıkla birlikte değerlendiriliyor.
Çoğumuz “Bizde genetik” cümlesini herhangi bilimsel bir dayanak olmaksızın kullanıyoruz. Örneğin “Bizim aile uzun yıllar yaşar” cümlesini mutlaka duymuşuzdur. Böyle bir şey mümkün mü? Uzun yıllar yaşamak genetik olabilir mi?
Toplumda çok sık duyduğumuz “Bizim aile uzun yaşar” cümlesinin aslında belirli ölçüde bilimsel bir karşılığı var. Uzun yaşam üzerinde genetik faktörlerin etkili olduğu biliniyor. Özellikle kardiyovasküler hastalıklar, diyabet, bazı kanser türleri ve metabolik dayanıklılıkla ilişkili genetik varyasyonlar yaşam süresini etkileyebiliyor. Ancak burada önemli nokta şu: Genetik tek başına belirleyici değil. Bugünkü bilimsel verilere göre yaşam süresi üzerinde genetik etkinin yaklaşık % 20-30 civarında olduğu, geri kalan büyük bölümün ise yaşam tarzı ve çevresel faktörlerle ilişkili olduğu düşünülüyor. Yani iyi bir genetik miras avantaj sağlayabilir ama sağlıksız yaşam alışkanlıkları bu avantajı hızla ortadan kaldırabilir. Tam tersine genetik olarak bazı riskler taşıyan bireyler de düzenli egzersiz, dengeli beslenme, kaliteli uyku ve stres yönetimiyle daha sağlıklı ve uzun bir yaşam sürebiliyor. Dolayısıyla “genetik yatkınlık” önemlidir ama değiştirilemez kader anlamına gelmez.
“Güzellik bir sektör, yaşlanmak ise bu sektörün tedavi edebileceği bir hastalık” görüşünün yaygınlaşmaya başladığını söyleyebilir miyiz? Bu konuda neler söylemek istersiniz?
Son yıllarda yaşlanma biyolojisi üzerine yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte yaşlanma artık yalnızca doğal bir süreç olarak değil, biyolojik mekanizmaları anlaşılabilen bir süreç olarak değerlendirilmeye başlandı. Özellikle hücresel hasar birikimi, mitokondriyal yavaşlama, kronik inflamasyon ve DNA tamir mekanizmalarındaki bozulmaların yaşlanmada önemli rol oynadığı gösterildi. Bu nedenle bilim dünyasında “sağlıklı yaş alma” kavramı giderek daha fazla öne çıkıyor. Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var. Yaşlanmayı tamamen ortadan kaldırabilecek mucizevi bir tedavi bugün için bilimsel olarak kanıtlanmış değil. Özellikle “anti-aging” adıyla pazarlanan birçok ürün ve uygulamanın bilimsel karşılığı sınırlı olabiliyor. Bence burada asıl hedef; yaşam süresini uzatmaktan çok sağlıklı geçirilen yaşam süresini artırmak olmalı. Yani kişinin ileri yaşlarda da zihinsel, fiziksel ve metabolik olarak aktif kalabilmesi.
Yaşlanmak durdurulabilir mi?
Bugünkü bilimsel bilgiler ışığında yaşlanmayı tamamen durdurmak mümkün değil. Yaşlanma; genetik, metabolik ve çevresel faktörlerin etkisiyle gelişen doğal bir biyolojik süreç. Ancak yaşlanma hızını etkileyebilmek ve bazı biyolojik mekanizmaları yavaşlatabilmek mümkün görünüyor. Düzenli fiziksel aktivite, Akdeniz tipi beslenme, kaliteli uyku, sigaradan uzak durmak ve kronik stresin azaltılması; hücresel yaşlanmayı yavaşlatan en önemli faktörler arasında yer alıyor. Bunun yanında bilim dünyasında kök hücre çalışmaları, senolitik ilaçlar, epigenetik düzenlemeler ve hücresel yenilenme mekanizmaları üzerine çok yoğun araştırmalar yürütülüyor. Ancak bunların büyük bölümü hâlâ araştırma aşamasında. Dolayısıyla bugün için gerçekçi yaklaşım; yaşlanmayı durdurmak değil, daha sağlıklı ve kaliteli yaş alabilmek.
Genetik olarak daha sağlıklı yaş almak için neler yapmamız gerekir? Buna ek olarak pek de iyi olmayan bir genetik mirasın üstesinden iyi bir yaşam tarzıyla gelinebilir mi?
Genetik mirasımızı değiştiremiyoruz ancak genlerimizin nasıl çalışacağını büyük ölçüde yaşam tarzımız belirliyor. Bu nedenle “epigenetik” dediğimiz mekanizma son derece önemli. Örneğin düzenli egzersiz; inflamasyonu azaltabiliyor, insülin direncini düşürebiliyor ve bazı koruyucu gen yollarını aktive edebiliyor. Benzer şekilde kaliteli uyku, dengeli beslenme ve stres kontrolü de hücresel düzeyde olumlu etkiler oluşturuyor. Özellikle; işlenmiş gıdalardan uzak durmak, düzenli fiziksel aktivite yapmak, uyku düzenine dikkat etmek, sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçınmak, sosyal ve zihinsel olarak aktif kalmak ve düzenli sağlık kontrollerini aksatmamak sağlıklı yaş alma açısından çok önemlidir diye belirtmek isterim. Ayrıca kişiselleştirilmiş tıp ve genetik analizler sayesinde bazı bireylerin metabolik riskleri, vitamin metabolizması, ilaç yanıtları veya hastalık yatkınlıkları daha erken değerlendirilebiliyor. Bu da koruyucu sağlık yaklaşımında önemli avantaj sağlayabiliyor. Özetle, iyi genetik avantaj sağlayabilir ama sağlıklı yaş almanın temelinde sürdürülebilir yaşam alışkanlıkları yer alıyor.
Röportaj: Dilay Argün
