Evden çıkmadan önce kapıyı kilitlemek, ocağı kapatmak veya ütünün fişini çekmek günlük yaşamın sıradan kontrolleri arasında yer alıyor. Ancak bazı kişiler evden uzaklaştıktan sonra "Acaba kapıyı gerçekten kilitledim mi?" düşüncesine kapılarak geri dönüp yeniden kontrol edebiliyor. Araştırmalar, bu davranışın altında kişinin belirsizlik hissini azaltma ve yaptığı eylemden emin olma isteğinin bulunabileceğini gösteriyor.
BELİRSİZLİK HİSSİ KONTROL DAVRANIŞINI TETİKLEYEBİLİYOR
2026 yılında yayımlanan bir araştırmada, obsesif kompulsif bozukluk ve/veya anksiyete bozukluğu bulunan 164 kişinin kontrol davranışları incelendi. Araştırmacılar, kişinin yaptığı bir şeyden tam olarak emin olamamasının daha uzun süren ve tekrarlanan kontrol davranışlarıyla ilişkili olabileceğini belirledi.
Araştırmaya göre kişiler, yaşadıkları belirsizlik hissini azaltmak için kapı, ocak veya benzeri şeyleri yeniden kontrol etme gibi davranışlara daha fazla başvurabiliyor.
"ACABA KİLİTLEDİM Mİ?" DÜŞÜNCESİ NEDEN TEKRARLANIYOR?
Ulusal Sağlık Servisi'nin (NHS) obsesif kompulsif bozuklukla ilgili bilgilendirmesinde, kapının kilitli olup olmadığını veya gazın kapatılıp kapatılmadığını tekrar tekrar kontrol etmek kompulsif davranışlara örnek olarak gösteriliyor.
NHS'ye göre bu tür davranışlar kişinin yaşadığı kaygıyı kısa süreliğine azaltabiliyor. Ancak kaygı ve kuşku daha sonra yeniden ortaya çıkabildiği için kişi aynı davranışı tekrar etme ihtiyacı hissedebiliyor.
Bununla birlikte, kapıyı bir kez daha kontrol etmek tek başına herhangi bir psikolojik rahatsızlığın göstergesi olarak değerlendirilmiyor. Davranışın ne kadar sık tekrarlandığı, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği ve yoğun kaygıyla birlikte görülüp görülmediği önem taşıyor.
ARAŞTIRMALAR "EMİN OLAMAMA" HİSSİNE DİKKAT ÇEKİYOR
2023 yılında yayımlanan kapsamlı bir derleme, belirsizliğe tahammülsüzlük ile obsesif kompulsif belirtiler arasındaki ilişkiyi inceleyen çok sayıda araştırmayı değerlendirdi. Çalışmada, kişinin yaptığı bir eylemden yeterince emin olamamasının tekrarlayan kontrol davranışlarıyla ilişkili olabileceği belirtildi.
Başka bir meta-analizde ise obsesif kompulsif bozukluğu bulunan kişilerin kendi bellek ve algılarına duydukları güvenin daha düşük olabileceği bildirildi. Araştırmacılar, bu durumun kapı ve pencere gibi unsurları tekrar tekrar kontrol etme davranışıyla bağlantılı olabileceğini değerlendirdi.
HER TEKRAR KONTROL ETME DAVRANIŞI HASTALIK BELİRTİSİ DEĞİL
Kapıyı yeniden kontrol etmek veya ocağın kapalı olup olmadığına bakmak, herkesin zaman zaman yapabileceği bir davranış. Bu nedenle yalnızca bu davranıştan yola çıkarak kişiye herhangi bir tanı koymak mümkün değil.
Ancak kontrol etme ihtiyacı sıklaşıyor, uzun zaman alıyor, günlük yaşamı aksatıyor veya yoğun kaygıya neden oluyorsa bir uzmandan destek alınması öneriliyor. NHS de belirtilerin kişinin günlük yaşamını önemli ölçüde etkilemesi durumunda profesyonel yardım alınmasını tavsiye ediyor.
*Kaynakça: Haber hazırlanırken NHS, PubMed ve PMC'de yayımlanan bilimsel araştırmalar ile 2023 tarihli "Intolerance of Uncertainty as a Cognitive Vulnerability for Obsessive-Compulsive Disorder" derlemesinden yararlanılmıştır.
